Dil sürçmeleri sadece tesadüfi ve sıradan hatalar mıdır? Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud’a göre hayır. Freud’un Günlük Yaşamın Psikopatolojisi adlı eserinde geniş yer bulan dil sürçmeleri, tesadüfi hatalar değil; iç dünyamızın derinlerinden gelen hislere dair çok önemli ipuçlarıdır.
Günlük hayatta farkında olduğumuz hislerimiz, tabiri caizse buzdağının yalnızca görünen kısmıdır. Bilinçdışı dediğimiz farkında olmadığımız taraflarımız ise çok daha büyük bir alan kaplar ve davranışlarımızı ve seçimlerimizi çoğu zaman esas olarak o yönlendirir.
Bilinçdışımızdaki hislerimizi çeşitli nedenlerle buzdağının altına iter, bastırırız. Toplumsal beklentiler, cezalandırılma veya eleştirilme korkusu, utanç, suçluluk gibi hisler nedeniyle arzuları ya da acı veren deneyimleri derinlere gömeriz. Bunlar kimi zaman öfke ve cinsellik gibi toplumca kabul edilmeyen arzular, kimi zaman da son derece acı verici travmatik yaşantılardır.
Ancak bastırılan hiçbir şey tamamen kaybolmaz; bazen farklı biçimlerde yüzeye çıkar. Dil sürçmeleri de bu yolların en bilinenlerinden biridir. Bir şeyi söylemeyi tasarlarken, ağzımızdan bambaşka bir kelime çıkıverir. Bu, bilinçdışında bastırılmış duygu ve düşüncelerimizin adeta dışarı sızmasıdır. Ve bu küçük hatalar, aslında bize dair çok önemli bilgiler barındırır.
Dil Sürçmesi Örnekleri
Örneğin; zorlu bir toplantı öncesinde “Oturumu açıyorum.” demesi gereken bir siyasetçinin “Oturumu kapatıyorum.” demesi gibi. Bu sürçme, o kişinin toplantıyı hiç başlatmak istemediğini ya da içten içe bundan kaçındığını gösterebilir.
Ya da birinin düğününde evleneceği kişi yerine yanlışlıkla başka birinin adını söylemesi, o kişiye dair bastırılmış duygularının bir yansıması olarak yorumlanabilir. Örneğin Friends dizisinde Ross Geller’ın evlenirken “Emily” demesi gerekirken “Rachel’ı eş olarak kabul ediyorum” demesi gibi.
Benzer şekilde, bir çalışanın patronuna “Ufuk Bey” demesi gerekirken “Ufak Bey” demesi, o kişiyi içten içe küçümsediğine ya da ona yönelik bastırılmış bir öfke ile küçümsemek istediğine işaret edebilir.
Bazı sürçmeler ise daha sembolik çağrışımlar içerir. Örneğin “Kasım ayı” yerine “kasık ayı” demek, psikanalitik açıdan bastırılmış cinsel içeriklerin dile yansıması olarak yorumlanabilir.
Bazense aynı anda birden fazla şeyi düşünürken kelimeleri birleştiriveririz. Bu sürçmeler sadece zihin ve dil hızının eşleşmemesi kaynaklı olup illa bilinçdışı anlamlar barındırmayabilir. Örneğin “Bir kahve alabilir miyim?” yerine “Bir kahvalabilir miyim?” demek gibi.
Dil Sürçmeleri Nasıl Olur?
Bu tür sürçmelerin ortaya çıkmasını kolaylaştıran bazı durumlar vardır: Bilinçdışındaki hisler çok yoğun olduğunda artık suyun altına itmek mümkün olmayabilir. Söylenmek istenen söz ile ağızdan kaçan söz de birbirine benziyorsa (örneğin Ufuk ve Ufak gibi) sürçme olasılığı artar. Ayrıca zihinsel yorgunluk veya stres nedeniyle bastırmayı sürdürecek enerji de azalabilir; böylece bilinçdışı hisler daha kolay yüzeye çıkar.
Dil Sürçmelerini Anlamlandırmak
Bu sürçmeler bazen kendiliğinden yorumlanabilecek kadar açıktır; bazen de daha derin bir düşünme ve analiz süreci gerektirir. Sürçmeler son derece ilginçtir; iç dünyamıza dair benzersiz bir pencere sunar. Bu nedenle dil sürçmelerini yalnızca “tesadüf” olarak görmek yerine, onların bize ne anlatmak istediğini merak etmek önemli. “Ağzımdan çıkıveren bu söz bana neyi çağrıştırıyor?” diye sormak, farkındalığın ilk adımı olabilir.
Psikodinamik terapide bu süreç, serbest çağrışım tekniğiyle desteklenir; akla gelen her düşünceyi sansürlemeden ifade etmek, içsel bağlantıların fark edilmesini sağlar. Bazen terapi sürecinde danışanlar sürçmelerini fark eder, bazense terapist duyar ve anlamlandırır. Bu küçük hatalar, bilinçdışının kendini nasıl ifade ettiğini anlamamız için kıymetli ipuçları taşır.
Tüm bu örnekler, insanın davranışlarını yönlendiren asıl dinamiklerin yüzeyin altında, yani bilinçdışında yattığını hatırlatır. Freud’un deyişiyle: “Bastırılmış düşünce kendini başka bir biçimde ifade etmenin yolunu bulur.”
Kaynakça:
Freud, S. (1901). Günlük Yaşamın Psikopatolojisi